لهجه‌های ترکی آذربایجانی در ایران


۲ـ لهجه قره‌داغ (ارسباران): صحیح‌ترین لهجه ترکی آذربایجانی است و تماما پیرو قواعد زبانی است. دامنه شرقی سهند، متنق، ایراناق، سرسکند (هشترود)، اوجان (بستان‌آباد)، میانه، سراب، قره‌داغ، سونار خیوه اهر، تیکان تپه (تکاب)، سایین‌قالا (شاهین‌دژ) و قسمت‌هایی از دشت مغان و قاراقیشلاق، بیجان، پلدشت (عربلر)، نازیک، مرگنلر، قاراقولوقلار، مرکیت و قایقاج در جنوب آراز (ارس) مناطقی هستند که این لهجه در آن رایج است. در لهجه قره‌داغ کلمات و صداها کشیده نمی‌شوند و به اصطلاح sert (محکم) تلفظ می‌شوند.

۳ـ لهجه یامچی: این لهجه شباهت زیادی به لهجه نخجوان خصوصا اوردوباد دارد. مرکز این لهجه را میتوان مرند حساب کرد.
صوفیان، یامچی، شبستر، خامنه، دیزه، دریان، شانیجان، گمیچی و قاپسار، زنوز، گلین پ‌قایا، المدار در شمال دریاچه اورمیه از مناطقی هستند که این لهجه در آنها رایج‌است. از ویژگی‌های این لهجه تبدیل مصوت a به ə است، مثلا به قابلاما قابلَمه، به قارداش قردش می‌گویند. این لهجه بین لهجه تبریز و قره‌داغ قرار می‌گیرد(از لحاظ کشیدن صداها).

۴ـ لهجه اورمیه (اویغور-آوشار لهجه سی): این لهجه نیز یکی از صحیح‌ترین لهجه‌های ترکی آذربایجانی ایران است. از نزدیکی های سویوغ بولاق (مهاباد)، سولدوز (نقده)، تا اورمیه و سلماس و خوی و مرز ترکیه این لهجه رایج است. در اطراف اورمیه در روستاهای چونقارالیسی صدای "نگ" هنوز حفظ شده است مثلا گلیرنگ. لازم به ذکراست در نزدیکی اورومچی پایتخت ترکستان شرقی نیز قصبه‌ای به نام چونقارالی موجود است. شباهت بین نام خود اورمو و اورومچی نیز جای بحث دارد. علت نامگذاری این لهجه به لهجه اویغور-افشار آن است که از ترکیب زبان اویغورها و افشارهای کوچ‌کرده از خراسان و ترکیه بوجود آمده است.

- ادبی دیلده: آتامی، آتانی، آتاسینی، آتامیزی، آتانیزی، آتالارینی
- تبریز: آتامی، آتاوی، آتاسینی، آتامیزی، آتازی، آتالارینی
- قاراداغ: آتامی، اتُوو، آتاسینی، آتامیزی، آتُووزو، آتالارینی
- اویغور: آتامی، آتایین، آتاسینی، آتامیزی، آتاییزی، آتالارینی

۵- لهجه مراغه و بناب: این لهجه در شهرها و روستاهای دامنه جنوبی سهند رایج است. البته لهجه بنابی با مراغه تفاوت‌هایی دارند.
از طرف مراغه به طرف سرسکند، سایین‌قالا‌‌ (شاهین‌دژ)، قوشاچای (میاندوآب) تا حدود سویوغ‌بولاق و جیغاتی (زرینه رود)، ملیک‌کندی‌ (ملکان)، بناب، عجبشیر از جمله مناطقی هستند که این لهجه در آن رایج‌است. این لهجه نیز مانند لهجه یامچی بین لهجه تبریز و قره داغ قرار می‌گیرد.

۶- لهجه اردبیل: این لهجه در اردبیل، خلخال، نمین، آستارا، انزلی، تالش، منجیل رایج است. این لهجه شباهت زیادی به لهجه جنوب جمهوری آذربایجان دارد.

۷- لهجه زنجان: این لهجه از طارم آغاز شده و تا زنجان، هیدج، سلطانیه، خدابنده، ماه نشان، بیجار و قروه در کردستان و سنقر در کرمانشاه رایج‌است و در مناطق شرقی و جنوبی زنجان مانند قیدار به لهجه همدان نزدیک می‌شود. به طور کلی این لهجه را میتوان ترکیبی از ترکی قدیم و جدید دانست.

۷- لهجه همدان: ابهر، تاکستان، قزوین، بویین زهرا، آوج، همدان، رزن، بهار، تویسرکان، کبودرآهنگ، پامبولو (فامنین)، اسدآباد، لالجین، ملایر تا سنقر به این لهجه تکلم می‌کنند.
شباهت زیادی به لهجه زنجان دارد. این لهجه یکی از لهجه‌های اصیلی است که برخی قواعد قدیمی هنوز در آن وجود‌دارد.
برای مثال "توکندی" به جای قورتولدو یا تورندی به جای ایسهال توتدو. یا مثلا در سوم شخص حرف سین از افعال حذف می‌شود (همانند لهجه زنجان): گلیرسن به گلیرن، آلیرسان به آلیران، گلیرسیز به گلیریز تبدیل می‌شود.
البته در لهجه همدان افعالی که به "ن" ختم می‌شوند "ی" جایگزین نون می شود مثلا زنجانی‌ها می‌گویند آلیران، گلیرن اما همدانی‌ها می‌گویند آلیرای، گلیرَی.

بازار ارومیه

بازار اروميه در گوشه جنوب شرقي شهر اروميه واقع گرديده است كه در حال حاضر بخش عمده و سالم آن در بين خيابانهاي امام - عسگرآبادي - اقبال و مهاباد ( منتظري ) محصور مي باشد.

bazar 

طول و عرض بنا : حدودا 100 * 300 متر كاربري قبلي و فعلي و پيشنهادي بنا :

تجاري - اجتماعي شرح گذشته و توصيف بنا : مجموعه بازار قديمي شامل واحدهاي مختلفي مي باشد از جمله مسجد جامع شهر در اين محدوده قرار گرفته كه بنائيست مربوط به قرن 6 ه. ق. ولي قديمي ترين بخشهاي باقيمانده محدوده بازار از دوره صفويه به بعد مي باشند , مخصوصا حمامهائي از دوره زنديه و قاجار باقي مانده كه نمايانگر ذوق معماري دوره هاي مختلف مي باشند. هر راسته و بخشي از اين مجموعه داراي فرم و شكل بندي خاص خود مي باشد.

 

وجود تيمچه ها , سراها , مسجد , حمامها , تماما دال بر آباداني و تحرك اين بخش از شهر در زماني نه چندان دور مي باشد از خصوصيات بارز اين مجموعه سادگي معماري آن است , با وجود تفاوتهائي كه از نظر فرم در طاقها و چشمه و گنبدهاي بازار مشاهده مي شود , هيچ نوع تنوعي از حيث تكنيك هنري مانند كاشيكاري , گچبري , سنگ كاري و دربهاي قديمي پركار چوبي در بازار ديده نمي شود , مصالح تمام راسته بازارها و چهارسوها از آجر انتخاب و اكثرا حتي فاقد اندود ساده گچ نيز مي باشن.

 

تنها تنوع مجموعه ذوق و سليقه معماران دوره هاي مختلف است كه هر كدام با انتخاب فرمي خاص از نظر شكل قوسها , اثري از خود به يادگار گذاشته اند.

گزارشات اجمالي مرمت و حفاظت بنا :


 ١) احيا طاق و گنبدهاي فروريخته سقف پوششي راسته هاي حلبي سازان - اجلال - مسگران - آقا رضي - چاقو سازان - سنگ تراشان – نقاشان.


٢) مرمت نماي آجري راسته


٣) مرمت و استحكام بخشي گنبدهاي آسيب ديده راسته عطاران و بزازان


٤) احيا گرمابه آخوند و بخشي از راسته بازار ميرزا حسين آقا كه در اثر بمباران هوائي دشمن تخريب گشته بود


٥) مرمت و احياي نماي داخلي تيمچه صدريه


٦) مرمت بخشي از نماي سراي حاج ابراهيم


٧) بازسازي و احياي جداره نماي بازار بر ميدان ولايت فقيه


٨) اجراي سردرهاي ورودي بازار در بر ميدان ولايت فقيه , ورودي راسته اجلال - ورودي راسته حلبي سازان - ورودي راسته عطاران , بلورفروشان و ورودي راسته حاج ابراهيم

ماخذ : ميراث فرهنگي استان آذربايجان غربي            

 

bazar-1